ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΣΠΕΡΝΟΒΑΣΙΛΗ*
Τα μικρόβια εμφανίστηκαν στον πλανήτη μας πριν περίπου 4 δισεκατομμύρια χρόνια, συμβάλλοντας τα μέγιστα στην ανάπτυξη της ζωής σε αυτόν. Είναι παρόντα παντού, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρωπίνου σώματος, και στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων δεν μας προκαλούν λοίμωξη, αλλά διαβιούν συμβιωτικά με τον οργανισμό μας αποτελώντας το μικροβίωμα μας, με αμοιβαίο όφελος τόσο για αυτά όσο και για εμάς. Υπολογίζεται ότι περισσότερα από 100 τρισεκατομμύρια βακτήρια, αρχαιοβακτήρια, μύκητες, ιοι και πρωτόζωα ζουν φυσιολογικά στο σώμα μας, με το βάρος του να φτάνει έως και τα 2 kg σε ένα άτομο κανονικής σωματικής διάπλασης. Επιστημονικές μελέτες έχουν συσχετίσει το μικροβίωμα με τη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού, καρδιοαγγειακού, πεπτικού, και ανοσοποιητικού συστήματός μας, καθώς και με τον κίνδυνο εμφάνισης διαφόρων νοσημάτων, όπως αυτοάνοσα και καρκίνο.
Θα πρέπει να γίνει απόλυτα αντιληπτό από όλους ότι το ανθρώπινο μικροβίωμα αποτελεί όργανο του σώματός μας. Τα τελευταία χρόνια, με την πρόοδο της τεχνολογίας και συνολικά της επιστήμης, έχει γίνει ολοένα και καλύτερα κατανοητό ότι το μικροβίωμα σχετίζεται τόσο με μείωση όσο και με αύξηση της πιθανότητας να εμφανίσει κάποιος καρκίνο, καθώς επίσης και με τον κίνδυνο ή μη της εμφάνισης τοξικότητας από τη θεραπεία για τον καρκίνο αλλά και με την πιθανότητα επιτυχίας της θεραπείας αυτής. Η αλληλεπίδραση αυτή εδράζεται σε ποικίλους παράγοντες, όπως ο μεταβολισμός βιομορίων από τους μικροοργανισμούς αυτούς αλλά και από την αλληλεπίδραση τους με το ανοσοποιητικό μας σύστημα, το οποίο ουσιαστικά αποτελεί τον φρουρό του σώματος όχι μόνο έναντι ξένων μικροοργανισμών, αλλά και έναντι των καρκινικών κυττάρων που μπορεί να αναπτυχθούν στο σώμα όλων μας. Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις ότι το μικροβίωμα επηρεάζει την πιθανότητα εμφάνισης τοξικότητας από τη θεραπεία ενάντια στον καρκίνο αλλά και την πιθανότητα επιτυχίας της θεραπείας αυτής, είτε μιλάμε για ακτινοθεραπεία, είτε για κλασική χημειοθεραπεία, είτε για ανοσοθεραπεία. Οποιαδήποτε σοβαρή διαταραχή της φυσιολογικής σύστασης του μικροβιώματος, η οποία διαταραχή καλείται δυσβίωση, φαίνεται να επιδρά αρνητικά στις παραπάνω παραμέτρους. Μάλιστα, τα περισσότερα τωρινά δεδομένα αφορούν ογκολογικούς ασθενείς οι οποίοι λαμβάνουν μια υψηλού κόστους κατηγορία καινοτόμων ογκολογικών φαρμάκων τα οποία καλούνται «αναστολείς των σημείων ελέγχων του ανοσοποιητικού» (checkpoint inhibitors) και τα οποία έχουν επιφέρει πραγματικά επανάσταση στην αντιμετώπιση συγκεκριμένων μορφών καρκίνου. Για τους ασθενείς αυτούς έχει δειχθεί σε μεγάλες μελέτες ότι η δυσβίωση ελαττώνει την αποτελεσματικότητα των θεραπειών αυτών, ενώ το φυσιολογικό μικροβίωμα ή το μικροβίωμα εκείνο που είναι πλούσιο σε συγκεκριμένους μικροοργανισμούς που φυσιολογικά υπάρχουν σε αυτό αυξάνουν την πιθανότητα θετικής έκβασης.
Η Κύπρος είναι η πρώτη χώρα στην Ευρώπη σε κατανάλωση αντιβιοτικών στην κοινότητα και στα νοσοκομεία, γεγονός που θα πρέπει να μας προκαλεί έντονο προβληματισμό, καθότι έχει δειχθεί σε αξιόπιστες επιστημονικές μελέτες ότι η χρήση συγκεκριμένων κατηγοριών αντιβιοτικών οδηγεί σε παρέκκλιση από το φυσιολογικό της σύστασης του μικροβιώματος με δυσάρεστες επιπτώσεις στην έκβαση συγκεκριμένων μορφών καρκίνου οι οποίοι λαμβάνουν συγκεκριμένες θεραπείες. Αυτό δε σημαίνει φυσικά ότι οι ογκολογικοί ασθενείς δεν θα πρέπει να λαμβάνουν αντιβοτικά ή γενικά αντιμικροβιακά όποτε αυτό είναι απαραίτητο, λαμβάνοντας υπόψιν ότι μια λοίμωξη δύναται να σκοτώσει πολύ γρηγορότερα από έναν καρκίνο. Και δεδομένου μάλιστα ότι πλέον πολλές μορφές καρκίνου είναι είτε πλήρως ιάσιμες είτε έχουν μεγάλο προσδόκιμο επιβίωσης, είναι πραγματικά κρίμα να πεθάνει ένας τέτοιος ασθενείς από λοίμωξη στη φάση της αντικαρκινικής θεραπείας. Αυτό όμως που πρέπει να τονιστεί είναι ότι ειδικά στους ογκολογικούς ασθενείς η χορήγηση αντιμικροβιακών φαρμάκων θα πρέπει να είναι απόλυτα τεκμηριωμένη και λελογισμένη και να γίνεται από ιατρούς που έχουν τη σχετική γνώση και εμπειρία στη θεραπεία τέτοιων ασθενών. Κοιτάζοντας τη «μεγάλη εικόνα» της κατανάλωσης των αντιβιοτικών στην Κύπρο, δεν μπορεί κάποιος να είναι αισιόδοξος ότι η προαναφερθείσα τεκμηριωμένη και λελογισμένη χρήση αντιβιοτικών λαμβάνει χώρα».
Ζούμε πλέον στην εποχή της ιατρικής της ακρίβειας και της προσωποποιημένης ιατρικής. Ήδη έχουν εκκινήσει μελέτες για το πως ενδεχομένως η ιατρική παρέμβαση στο ανθρώπινο μικροβίωμα, είτε με ουσίες- τροποποιητές είτε με μεταμόσχευση μικροβιώματος, μπορεί να συμβάλλει στην αντιμετώπιση του καρκίνου και στην θετική έκβαση των ογκολογικών ασθενών. Υπάρχουν ήδη κάποια αρχικά ενθαρρυντικά δεδομένα, αλλά έως ότου υπάρχει κάτι πραγματικά χειροπιαστό θα πρέπει να τονιστεί ότι η υγιεινή διατροφή, η διακοπή του καπνίσματος, η συχνή σωματική άσκηση και η ορθή χρήση των αντιμικροβιακών είναι εξέχουσας σημασίας για τη φυσιολογική σύσταση και λειτουργία του ανθρώπινου μικροβιώματος.
*Παθολόγος – Λοιμωξιολόγος στο Γερμανικό Ογκολογικό Κέντρο
